EXW, FCA, CIP: Xitoydan yoʻlda kim nima uchun javob beradi

Inkoterms — Xalqaro savdo palatasining (ICC) qoidalari boʻlib, ular bitta qisqartma bilan uch savolga javob beradi: sotuvchi tovarni qayerda topshiradi, yoʻqotish yoki shikastlanish xavfi qaysi paytdan xaridorga oʻtadi va kim qanday xarajatlarni koʻtaradi. Amaldagi tahrir — Inkoterms 2020. Qoidalar oʻn bitta va ular ikki guruhga boʻlinadi: har qanday transport turi uchun va faqat dengiz va daryo uchun. Xitoydan Oʻzbekistonga yuk quruqlik orqali keladi. Shuning uchun birinchi guruhdan tanlanadi: EXW, FCA, CPT, CIP, DAP va kamroq DPU, DDP.

Qoidalarning ikki guruhi

FOB va CIF odatiy: ularni koʻpincha Xitoy zavodlarining narx varaqlarida koʻrish mumkin. Lekin ular kemaga yuklash atrofida qurilgan. Agar yuk portga bormasa-yu, zavod omboridan mashina yoki vagonga ketsa, FOB boʻyicha topshirish payti unda tasvirlangan koʻrinishda shunchaki yuz bermaydi. Hatto dengiz konteyneri uchun ham FOB texnik jihatdan noaniq hisoblanadi: konteyner kemaga chiqishidan oldinroq terminalda tashuvchiga topshiriladi. Konteynerlar va aralash yoʻnalishlar uchun FCA, CPT yoki CIP tavsiya etiladi.

Quruqlik uchun besh qoida — oddiy tilda

CPT va CIP dagi asosiy tuzoq: xarajatlar va xavf ajralib ketadi. Zavod Toshkentgacha yoʻl uchun toʻlaydi, lekin yuk Xitoyda birinchi tashuvchiga topshirilgan paytdan xavf sizniki. Agar yuk yoʻlda shikastlansa, daʼvoni endi xaridor olib boradi — tashuvchiga yoki sugʻurtachiga.

EXW: nega arzon koʻrinadi-yu, qimmatga tushadi

EXW eng oddiy tuyuladi: darvoza oldidan olib ketamiz. Lekin unga koʻra Xitoyda eksportni xaridorning oʻzi rasmiylashtiradi, xavf esa yuklashdan ham oldin oʻtadi. Oʻzbekistonlik xaridor uchun Xitoyda eksport rasmiylashtiruvini oʻzi qilish odatda qiyin. Amalda eksportni baribir zavod yoki ekspeditor qiladi, lekin endi shartnomadan tashqarida — va keyin bahslashishga asos qolmaydi. Agar «zavoddan» narx kerak boʻlsa, topshirish joyi zavod omborida boʻlgan FCA ishonchliroq: unda qoidalar boʻyicha eksport sotuvchining zimmasida.

CIP va CIF: sugʻurta turlicha

2020-yildan CIP boʻyicha sotuvchi yukni sukut boʻyicha keng qamrov bilan sugʻurtalaydi — Institute Cargo Clauses (A), kelishilgan istisnolar bilan «barcha xavflar». Dengiz CIF boʻyicha sukut boʻyicha minimal qamrov qolgan — Clauses (C). Tomonlar boshqa darajani kelishib olishi mumkin, lekin kelishmagan boʻlsa, farq jiddiy.

DDP: nega Xitoy bilan deyarli ishlamaydi

DDP boʻyicha sotuvchi yukni bojxonadan oʻtkazilgan holda yetkazadi va xaridor mamlakatidagi boj va soliqlarni oʻzi toʻlaydi. U amalda import qiluvchi boʻlib chiqadi. Xitoy zavodida Oʻzbekistonga olib kirishni kimning nomiga rasmiylashtirish, odatda, yoʻq. Agar taklifda DDP turgan boʻlsa, hujjatlar boʻyicha import qiluvchi kim boʻlishini va deklaratsiyada kimning nomi turishini soʻrang.

Inkoterms nimani hal qilmaydi

Qoidalar faqat yukni topshirish, xavf va xarajatlar uchun javob beradi. Ular quyidagilarni belgilamaydi:

• mulk huquqi sizga qachon oʻtishi;
• narx va toʻlov tartibi;
• brak boʻlganda nima qilish va uni qanday almashtirish;
• fors-major, sanksiyalar, olib chiqish va olib kirishga taqiqlar;
• bahsni qayerda va qaysi huquq boʻyicha hal qilish.

Bularning barchasi shartnomaning alohida bandlarida yoziladi.

Shartnomaga qanday yozish kerak

• Tahririni koʻrsating: «FCA … Inkoterms 2020». Yilsiz qaysi qoidalarni qoʻllash noaniq.
• Aniq joyni nomlang: «FCA Xitoy» emas, zavod omborining yoki stansiyaning manzili. Xavf qayerda oʻtishi joyga bogʻliq.
• CPT, CIP va DAP uchun — borish joyini ham xuddi shunday aniq.
• CIP uchun — sukut boʻyicha emas, boshqa daraja kerak boʻlsa, sugʻurta darajasini.

Biz buni qanday qilamiz

• Yoʻnalishni partiya summasi va u qanchalik shoshilinch kerakligiga qarab tanlaymiz: samolyot, poyezd yoki mashina.
• Invoys, qadoq varaqasi va transport hujjatlarini siz emas, biz rasmiylashtiramiz. Oʻzbekistonga olib kirish ham bizning zimmamizda.
• Partiyangiz uchun hisob-kitob omboringizgacha boʻlgan narxga nimalar kirishini koʻrsatadi. Qarorni shunga qarab qabul qilasiz.